Balkanlar'a yaptığımız yolculuk, benim için sıradan bir turistik gezi olmanın çok ötesindeydi. Her şehirde tarihin farklı bir sayfasını araladık, her sokakta geçmişin izlerine rastladık, her durakta ortak kültürümüzün ve medeniyetimizin izlerini yeniden keşfettik.
Selanik'ten Kavala'ya, Kalambaka'dan Manastır'a, Ohrid'den Üsküp'e, Priştine'den Prizren'e, İşkodra'dan Kotor'a, Dubrovnik'ten Mostar'a, Saraybosna'dan Belgrad'a ve Sofya'ya uzanan bu yolculuk, bana Balkanlar'ın ne kadar büyük ve derin bir tarihi mirasa sahip olduğunu bir kez daha gösterdi.
Balkanlar denildiğinde akla ilk gelenlerden biri Osmanlı tarihidir. Yüzyıllar boyunca bu coğrafyada farklı milletler, dinler ve kültürler bir arada yaşamış; şehirler, köprüler, camiler, çarşılar, hanlar ve hamamlar ortak bir medeniyetin izlerini taşımıştır.
Bugün ziyaret ettiğimiz şehirlerde bu mirasın hala ayakta kalan örneklerini görmek mümkündür. Üsküp'ün Türk Çarşısı, Prizren'in Sinan Paşa Camisi, Saraybosna'nın tarihi çarşısı, Mostar'ın köprüsü, Belgrad'ın Bayraklı Camii ve Sofya'nın Banya Başı Camii, geçmişle bugün arasında kurulan güçlü bağın simgeleridir.
Ancak Balkanlar sadece Osmanlı eserlerinden ibaret değildir. Roma'dan Bizans'a, farklı Avrupa medeniyetlerinden yerel halkların geleneklerine kadar çok katmanlı bir tarih bu coğrafyanın her köşesinde karşımıza çıkmaktadır.
Balkanlar'ın acı hafızası...
Gezimiz sırasında beni en çok düşündüren konulardan biri, Balkanlar'ın yakın tarihinde yaşadığı acılardı.
Özellikle Saraybosna'da savaşın izlerini taşıyan binaları görmek, insanın yüreğinde derin bir sızı bırakıyor. Bir zamanlar insanların yaşadığı, çocukların sokaklarında oynadığı binaların mermi ve füze izleriyle hala ayakta durması, savaşın insanlık üzerinde bıraktığı yıkımın canlı tanıklığıdır.
Belgrad'da da savaşın izleriyle karşılaştık. Şehrin farklı noktalarında görülebilen NATO bombardımanından geriye kalan yapılar, yakın tarihin acı hatıralarını bugüne taşıyor. Bir Avrupa başkentinin merkezinde bu izlerle karşılaşmak, savaşın şehirler ve toplumlar üzerinde bıraktığı tahribatı bir kez daha düşündürüyor.
Mostar'da ise tarihi Mostar Köprüsü'nün yeniden inşa edilmiş halini görmek, hem hüznü hem de umudu aynı anda yaşatıyor.
Balkanlar bize bir gerçeği hatırlatıyor: Etnik ve dini farklılıklar üzerinden oluşturulan düşmanlıklar, toplumlara huzur değil, acı ve yıkım getiriyor. Geçmişte yaşanan acıları unutmadan, aynı acıların yeniden yaşanmaması için barışın, hoşgörünün ve karşılıklı saygının önemini kavramalıyız.
Tuna ve Sava nehirlerinin buluştuğu bu şehir, yüzyıllar boyunca farklı devletlerin ve medeniyetlerin hakimiyetine sahne olmuş. Belgrad sokaklarında dolaşırken bu tarihi değişimin izlerini görmek mümkün.
Şehirde Osmanlı döneminden günümüze ulaşan Bayraklı Camii, ortak geçmişimizin önemli hatıralarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Knez Mihailova Caddesi'nin hareketli yaşamı, tarihi yapılar ve şehrin modern yüzü Belgrad'ın farklı özelliklerini bir arada sunuyor.
Ancak Belgrad'ı gezerken yalnızca tarihi ve turistik güzellikleri değil, yakın geçmişin acılarını da gördük. NATO bombardımanından geriye kalan yapılar, savaşın izlerinin üzerinden yıllar geçse de silinmediğini gösteriyor.
Belgrad üzerine kaleme aldığım izlenimlerde de vurguladığım gibi, bu şehir yalnızca Sırbistan'ın başkenti değil; Balkan tarihinin, siyasi mücadelelerin ve farklı medeniyetlerin kesiştiği önemli bir merkez.
Bulgaristan'ın başkenti Sofya ise gezimizin benim açımdan en anlamlı duraklarından biriydi.
Sofya'nın tarihi dokusu, farklı medeniyetlerin izlerini bir arada taşıyor. Aleksandr Nevski Katedrali'nin görkemli mimarisi, Banya Başı Camii ve şehrin tarihi merkezindeki diğer yapılar, Bulgaristan'ın çok katmanlı geçmişini gözler önüne seriyor.
Ancak Sofya'yı benim için önemli kılan yalnızca tarihi eserleri ve mimarisi değildi. Bu topraklarda yaşayan Bulgaristan Türklerinin geçmişi, kültürü ve yaşadıkları acılar da gezimize ayrı bir anlam kattı.
Özellikle Bulgaristan Türklerine yönelik asimilasyon politikaları, isim değiştirme uygulamaları ve 1989 yılında yaşanan büyük zorunlu göç, hafızalarımızda derin izler bırakan tarihi olaylardır.
Yüz binlerce insanın doğup büyüdüğü toprakları terk ederek Türkiye'ye sığınmak zorunda kalması, yalnızca bir göç hareketi değil, aynı zamanda ailelerin, kültürlerin ve hayatların değişmesine neden olan büyük bir insanlık dramıdır.
Bugün Bursa başta olmak üzere Türkiye'nin birçok şehrinde yaşayan Bulgaristan göçmenlerinin aile hikayelerinde Filibenin, Kırcaali'nin, Şumnu'nun, Razgrad'ın, Burgaz'ın, Tırgovişte'nin ve daha nice Balkan şehrinin ayrı bir yeri vardır.
Sofya'da dolaşırken bütün bunları düşünmemek mümkün değil. Çünkü bizim için Bulgaristan yalnızca komşu bir ülke değil; aile büyüklerimizin hatıralarının, kültürümüzün ve ortak tarihimizin yaşadığı topraklardır.
Sofya üzerine kaleme aldığım izlenimlerde de üzerinde durduğum gibi, Bulgaristan Türklerinin geçmişini anlamadan bu coğrafyanın tarihini bütünüyle değerlendirmek mümkün değildir.
Balkanlar'da yaşayan Türkler ve ortak kültürümüz...
Bu yolculukta üzerinde özellikle durduğum konulardan biri de Balkanlar'daki Türk varlığı oldu.
Kosova'da, Kuzey Makedonya'da, Arnavutluk'ta, Bulgaristan'da ve diğer Balkan ülkelerinde Türkçe konuşan insanlarla karşılaşmak, Türk kültürünün izlerini görmek ve ortak değerlerimizi hatırlamak insana farklı duygular yaşatıyor.
Prizren sokaklarında Türkçenin hala yaşatılması, İşkodra'da Türkçe eserler seslendiren müzisyenleri dinlemek, Üsküp'te tarihi Türk Çarşısı'nda dolaşmak, bizlere kültürel bağlarımızın ne kadar güçlü olduğunu gösteriyor.
Selanik'te Mustafa Kemal Atatürk'ün doğduğu evi ziyaret etmek ise ayrı bir anlam taşıyor. Cumhuriyetimizin kurucusunun dünyaya geldiği topraklarda bulunmak, tarihimize ve ortak Balkan geçmişimize farklı bir pencereden bakmamızı sağlıyor.
Balkanlar'da Türk varlığı yalnızca tarihi eserlerle sınırlı değil. Dilimizde, türkülerimizde, yemeklerimizde, geleneklerimizde ve günlük yaşamımızda bu ortak kültürün izleri hala yaşamaya devam ediyor.
Balkanlar'dan Türkiye'ye göç etmiş milyonlarca insanın aile hikayesinde bu şehirlerin, köylerin ve toprakların ayrı bir yeri vardır. Bizler için Balkanlar sadece haritada görülen ülkeler değildir. Aile büyüklerimizin hatıraları, köklerimiz, kültürümüz ve geçmişimizdir.
Gördüğümüz güzellikler ve düşündüren gerçekler...
Balkan şehirlerinin doğal güzellikleri, tarihi dokuları ve turizm potansiyelleri gerçekten etkileyici.
Ohrid'in gölü, Kotor'un Adriyatik kıyısındaki muhteşem manzarası, Dubrovnik'in tarihi surları, Poçitel'in taş mimarisi ve Meteora'nın görkemli kayalıkları hafızamızda unutulmaz izler bıraktı.
Belgrad'ın nehirlerle bütünleşen şehir manzarası ve Sofya'nın tarihi merkezindeki mimari zenginlikler de bu yolculuğun ayrı güzellikleriydi.
Bununla birlikte bazı yerleşim yerlerinde gördüğümüz ekonomik zorluklar, bakımsız yapılar ve gelişmişlik farklılıkları da dikkatimizden kaçmadı.
Balkan ülkelerinin sahip oldukları tarihi, kültürel ve doğal zenginlikleri ekonomik kalkınmaya dönüştürmeleri büyük önem taşıyor. Turizm, tarım, sanayi, eğitim ve ticaret alanlarında iş birliği bu ülkelerin geleceği açısından önemli fırsatlar sunuyor.
Türkiye'nin Balkan ülkeleriyle ilişkilerini yalnızca tarihi ve kültürel bağlar üzerinden değil; ekonomik, ticari, akademik ve sosyal iş birlikleri üzerinden de geliştirmesi gerektiğine inanıyorum.
Balkan göçmenlerine düşen sorumluluk...
Türkiye'de yaşayan Balkan kökenli vatandaşlarımızın da bu ortak mirasın yaşatılmasında önemli sorumlulukları bulunuyor.
Özellikle Bursa gibi Balkan göçlerinin yoğun olduğu şehirlerimizde, Balkan kültürünün gelecek nesillere aktarılması büyük önem taşıyor.
Derneklerimiz, vakıflarımız, sivil toplum kuruluşlarımız ve yerel yönetimlerimiz bu konuda daha etkin çalışmalar yapmalı. Balkan ülkeleriyle kültürel etkinlikler, gençlik buluşmaları, öğrenci değişim programları ve ortak projeler artırılmalıdır.
Balkanlar'daki soydaşlarımızla ilişkilerimizi güçlendirmek, onların kültürel kimliklerini korumalarına destek olmak ve ortak tarihimizin gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlamak hepimizin sorumluluğudur.
Çünkü geçmişimizi tanımak, geleceğimizi daha sağlam temeller üzerine kurmamıza yardımcı olacaktır.
Sayın Cumhurbaşkanımıza bir çağrım var: Ata topraklarına gidenlerden harç alınmasın...
Balkanlar'a yaptığımız bu yolculukta üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir konuyu da gündeme getirmek istiyorum.
Bilindiği üzere Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları yurt dışına çıkarken yurt dışına çıkış harcı ödüyorlar. Elbette bu uygulama ülkemizin mevcut mevzuatı çerçevesinde yürütülüyor.
Ancak Balkan kökenli vatandaşlarımızın Balkan ülkelerine yaptıkları seyahatleri yalnızca turistik bir gezi olarak değerlendirmek doğru değildir.
Bu insanlar, dedelerinin, ninelerinin, babalarının ve annelerinin doğup büyüdüğü, yıllar önce ayrılmak zorunda kaldığı topraklara gidiyorlar. Kimi aile büyüklerinin yaşadığı köyü bulmaya, mezarlarının başında dua etmeye, kimi geçmişten kalan evlerini ve hatıralarını görmeye, kimi de bugün hala o topraklarda yaşayan akrabalarıyla buluşmaya çalışıyor.
Bir başka ifadeyle bu yolculuklar, sadece bir ülkeyi ziyaret etmek değil, insanın kendi geçmişine ve köklerine yaptığı bir yolculuktur.
Bugün Bursa başta olmak üzere Türkiye'nin birçok şehrinde yaşayan Balkan göçmenleri, ailelerinin geçmişini öğrenmek ve akrabalarıyla bağlarını sürdürmek için bu ülkelere seyahat ediyor.
İşte bu nedenle Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan'a bir çağrıda bulunmak istiyorum.
Balkan ülkelerinde aile kökeni ve akrabalık bağı bulunan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarımızın, ata topraklarını ve orada yaşayan akrabalarını ziyaret etmek amacıyla yapacakları yurt dışı seyahatlerinde, takvim yılı içerisinde bir kez olmak üzere yurt dışına çıkış harcından muaf tutulmalarını sağlayacak bir düzenleme yapılmasını talep ediyorum.
Bu talebimiz bir ayrıcalık beklentisi değil, geçmişiyle bağlarını yaşatmaya çalışan milyonlarca insanımızın insani ve kültürel bir beklentisidir.
Devletimizin, vatandaşlarımızın aile geçmişini, kültürel bağlarını ve tarihî hatıralarını yaşatma çabalarına destek olmasının son derece anlamlı olacağına inanıyorum.
Sayın Cumhurbaşkanımızın bu çağrımıza duyarlılık göstereceğini ve ilgili kurumların konu üzerinde bir çalışma başlatacağını ümit ediyorum.
Çünkü ata topraklarına yapılan yolculuk, bazen bir tatilden çok daha fazlasıdır. İnsan, bazen geçmişini bulmak, bazen ailesinin izini sürmek, bazen de hiç tanımadığı dedesinin doğduğu toprağa bir kez olsun ayak basabilmek için yola çıkar.
Balkanlar uzak değil… Balkanlar bizim tarihimiz, hatıralarımız ve gönül coğrafyamızdır...
Durhan GÜLER
12.11.2026 Ayvalık
