Balkan Göçmenleri

Durhan Güler: Ata topraklarına gidenlerden harç alınmasın...

Balkanlar'a yaptığımız yolculuk, benim için sıradan bir turistik gezi olmanın çok ötesindeydi. Her şehirde tarihin farklı bir sayfasını araladık, her sokakta geçmişin izlerine rastladık, her durakta ortak kültürümüzün ve medeniyetimizin izlerini yeniden keşfettik.

Selanik'ten Kavala'ya, Kalambaka'dan Manastır'a, Ohrid'den Üsküp'e, Priştine'den Prizren'e, İşkodra'dan Kotor'a, Dubrovnik'ten Mostar'a, Saraybosna'dan Belgrad'a ve Sofya'ya uzanan bu yolculuk, bana Balkanlar'ın ne kadar büyük ve derin bir tarihi mirasa sahip olduğunu bir kez daha gösterdi.

Balkanlar denildiğinde akla ilk gelenlerden biri Osmanlı tarihidir. Yüzyıllar boyunca bu coğrafyada farklı milletler, dinler ve kültürler bir arada yaşamış; şehirler, köprüler, camiler, çarşılar, hanlar ve hamamlar ortak bir medeniyetin izlerini taşımıştır.

Bugün ziyaret ettiğimiz şehirlerde bu mirasın hala ayakta kalan örneklerini görmek mümkündür. Selanik'te Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atattürk'ün doğduğu ev, Manastır'da Mustafa Kemal'in okuduğu Manastır Askeri İdadisi, Ohri'de Ali Paşa Camii, Üsküp'ün Sultan Murad Camii, Saat Kulesi ile Beyhan Sultan ve Dağıstanlı Ali Paşa türbeleri ve Türk Çarşısı, Prizren'in Sinan Paşa Camisi, Peizren Kalesi, şehri ikiye bölen Bistriça (Akçay) nehri ve üzerindeki Taş Köprü ve Türk Çarşısı, Priştine yakınlarındaki Mazgit köyünde Sultan I. Murad Hüdavendigar Türbesi, Saraybosna'nın tarihi çarşısı, Mostar'ın köprüsü, Belgrad'ın Bayraklı Camii ve Sofya'nın Banya Başı Camii, geçmişle bugün arasında kurulan güçlü bağın simgeleridir. 

Ancak Balkanlar sadece Osmanlı eserlerinden ibaret değildir. Roma'dan Bizans'a, farklı Avrupa medeniyetlerinden yerel halkların geleneklerine kadar çok katmanlı bir tarih bu coğrafyanın her köşesinde karşımıza çıkmaktadır.

Balkanlar'ın acı hafızası...

Gezimiz sırasında beni en çok düşündüren konulardan biri, Balkanlar'ın yakın tarihinde yaşadığı acılardı.

Özellikle Saraybosna'da savaşın izlerini taşıyan binaları görmek, insanın yüreğinde derin bir sızı bırakıyor. Bir zamanlar insanların yaşadığı, çocukların sokaklarında oynadığı binaların mermi ve füze izleriyle hala ayakta durması ve Kovaçi Şehitliği savaşın insanlık üzerinde bıraktığı yıkımın canlı tanıklığıdır.

Mostar'da tarihi Mostar Köprüsü'nün bombalanarak yıkıldığını izlemiştik, şimdi yeniden inşa edilmiş halini görmek, hem hüznü hem de umudu aynı anda yaşatıyor insanlığa.

Yakın tarihte (1998–1999) yaşanan Kosova Savaşı sürecinin izleri olarak Priştine ve Prizren bölgelerinde bulunan toplu mezarlar.

Belgrad yalnızca Sırbistan'ın başkenti değil; Balkan tarihinde, savaşların tetiklendiği, Yugoslavya içinden bağımsızlıklarını elde eden ülkeleri kabullenemeyen siyasi mücadelelerin ve farklı medeniyetlerin kesiştiği önemli bir merkez.
Belgrad'da da savaşın izleriyle karşılaştık. Şehrin farklı noktalarında görülebilen NATO bombardımanından geriye kalan yapılar, yakın tarihin acı hatıralarını bugüne taşıyor. Bir Avrupa başkentinin merkezinde bu izlerle karşılaşmak, savaşın şehirler ve toplumlar üzerinde bıraktığı tahribatı bir kez daha düşündürüyor.

Bulgaristan'ın başkenti Sofya ise gezimizin benim açımdan en anlamlı duraklarından biriydi.
Ancak Sofya'yı benim için önemli kılan yalnızca tarihi eserleri ve mimarisi değildi. Bu topraklarda yaşayan Bulgaristan Türklerinin geçmişi, kültürü ve yaşadıkları acılar da gezimize ayrı bir anlam kattı.
Özellikle (sözde) komunist rejim tarafından Bulgaristan Türklerine yönelik asimilasyon politikalarının doruk noktası olan 1984 yılının Aralık ayı, ve 1989 yılında yaşanan büyük zorunlu göç, hafızalarımızda derin izler bırakan tarihi olaylardır. Bulgaristan Türklerinin özgürlük meşalesi Nuri Turgut Adalı ve sürecin en genç şehidi Türkan Bebek (sözde) komunist Bulgaristan rejiminin tarih sayfalarında duruyor.  
Yüz binlerce insanın doğup büyüdüğü toprakları terk ederek Türkiye'ye sığınmak zorunda kalması, yalnızca bir göç hareketi değil, aynı zamanda ailelerin, kültürlerin ve hayatların değişmesine neden olan büyük bir insanlık dramıdır. 
Bulgaristan yalnızca komşu bir ülke değil; aile büyüklerimizin hatıralarının, kültürümüzün ve ortak tarihimizin yaşadığı topraklardır. Bulgaristan Türklerinin geçmişini anlamadan Balkan coğrafyasının tarihini bütünüyle değerlendirmek mümkün değildir.

Bugün Bursa başta olmak üzere Türkiye'nin birçok şehrinde yaşayan Balkan göçmenlerinin aile hikayelerinde Balkan şehirlerinin ayrı ayrı bir yeri vardır, zira Bursa, "Balkan Türklerinin Başkenti" olarak adlandırılıyor.

Balkanlar bize bir gerçeği hatırlatıyor: Etnik ve dini farklılıklar üzerinden oluşturulan düşmanlıklar, toplumlara huzur değil, acı ve yıkım getiriyor. Geçmişte yaşanan acıları unutmadan, aynı acıların yeniden yaşanmaması için barışın, hoşgörünün ve karşılıklı saygının önemini kavramalıyız. Zira savaşların acılarını siyasiler değil halklar yaşıyor.

Balkanlar'da yaşayan Türkler ve ortak kültürümüz...

Bu yolculukta üzerinde özellikle durduğum konulardan biri de Balkanlar'daki Türk varlığı oldu.

Kosova'da, Kuzey Makedonya'da, Arnavutluk'ta, Saraybosna'da, Bulgaristan'da ve diğer Balkan ülkelerinde Türkçe konuşan insanlarla karşılaşmak, Türk kültürünün izlerini görmek ve ortak değerlerimizi hatırlamak insana farklı duygular yaşatıyor.

Prizren sokaklarında Türkçenin hala yaşatılması, İşkodra'da Türkçe eserler seslendiren müzisyenleri dinlemek, Üsküp'te tarihi Türk Çarşısı'nda dolaşmak, bizlere kültürel bağlarımızın ne kadar güçlü olduğunu gösteriyor.

Selanik'te Mustafa Kemal Atatürk'ün doğduğu evi ziyaret etmek ise ayrı bir anlam taşıyor. Cumhuriyetimizin kurucusunun dünyaya geldiği topraklarda bulunmak, tarihimize ve ortak Balkan geçmişimize farklı bir pencereden bakmamızı sağlıyor.

Balkanlar'da Türk varlığı yalnızca tarihi eserlerle sınırlı değil. Dilimizde, türkülerimizde, yemeklerimizde, geleneklerimizde ve günlük yaşamımızda bu ortak kültürün izleri hala yaşamaya devam ediyor.

Balkanlar'dan Türkiye'ye göç etmiş milyonlarca insanın aile hikayesinde bu şehirlerin, köylerin ve toprakların ayrı bir yeri vardır. Bizler için Balkanlar sadece haritada görülen ülkeler değildir, aile büyüklerimizin hatıraları, köklerimiz, kültürümüz, geçmişimiz ve coğrafi büyüleyiciliğidir.

 Mostar bölgesinde Blagay kasabasındaki Buna nehrinin doğduğu yerde, Hum Tepesinin dibinde bulunan Sarı Saltuk (Alperenler Tekkesi).

Ohrid'in gölü, Kotor'un Adriyatik kıyısındaki muhteşem manzarası, Dubrovnik'in tarihi surları, Poçitel'in taş mimarisi ve Meteora'nın görkemli kayalıkları hafızamızda unutulmaz izler bıraktı.

Belgrad'ın nehirlerle bütünleşen şehir manzarası ve Sofya'nın tarihi merkezindeki mimari zenginlikler de bu yolculuğun ayrı güzellikleriydi.

Bununla birlikte bazı yerleşim yerlerinde gördüğümüz ekonomik zorluklar, bakımsız yapılar ve gelişmişlik farklılıkları da dikkatimizden kaçmadı.

Balkan ülkelerinin sahip oldukları tarihi, kültürel ve doğal zenginlikleri ekonomik kalkınmaya dönüştürmeleri büyük önem taşıyor. Turizm, tarım, sanayi, eğitim ve ticaret alanlarında iş birliği bu ülkelerin geleceği açısından önemli fırsatlar sunuyor.

Türkiye'nin Balkan ülkeleriyle ilişkilerini yalnızca tarihi ve kültürel bağlar üzerinden değil; ekonomik, ticari, akademik ve sosyal iş birlikleri üzerinden de geliştirmesi gerektiğine inanıyorum.

Balkan göçmenlerine düşen sorumluluk...

Türkiye'de yaşayan Balkan kökenli vatandaşlarımızın da bu ortak mirasın yaşatılmasında önemli sorumlulukları bulunuyor.

Özellikle Bursa gibi Balkan göçlerinin yoğun olduğu şehirlerimizde, Balkan kültürünün gelecek nesillere aktarılması büyük önem taşıyor.

Derneklerimiz, vakıflarımız, sivil toplum kuruluşlarımız ve yerel yönetimlerimiz bu konuda daha etkin çalışmalar yapmalı. Balkan ülkeleriyle kültürel etkinlikler, gençlik buluşmaları, öğrenci değişim programları ve ortak projeler artırılmalıdır.

Balkanlar'daki soydaşlarımızla ilişkilerimizi güçlendirmek, onların kültürel kimliklerini korumalarına destek olmak ve ortak tarihimizin gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlamak hepimizin sorumluluğudur.
Çünkü geçmişimizi tanımak, geleceğimizi daha sağlam temeller üzerine kurmamıza yardımcı olacaktır.
 

Sayın Cumhurbaşkanımıza bir çağrım var: Ata topraklarına gidenlerden harç alınmasın...

Balkanlar'a yaptığımız bu yolculukta üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir konuyu da gündeme getirmek istiyorum.

Bilindiği üzere Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları yurt dışına çıkarken yurt dışına çıkış harcı ödüyorlar. Elbette bu uygulama ülkemizin mevcut mevzuatı çerçevesinde yürütülüyor.

Ancak Balkan kökenli vatandaşlarımızın Balkan ülkelerine yaptıkları seyahatleri yalnızca turistik bir gezi olarak değerlendirmek doğru değildir.

Bu insanlar, dedelerinin, ninelerinin, babalarının ve annelerinin doğup büyüdüğü, yıllar önce ayrılmak zorunda kaldığı topraklara gidiyorlar. Kimi aile büyüklerinin yaşadığı köyü bulmaya, mezarlarının başında dua etmeye, kimi geçmişten kalan evlerini ve hatıralarını görmeye, kimi de bugün hala o topraklarda yaşayan akrabalarıyla buluşmaya çalışıyor.

Bir başka ifadeyle bu yolculuklar, sadece bir ülkeyi ziyaret etmek değil, insanın kendi geçmişine ve köklerine yaptığı bir yolculuktur.

Bugün Bursa başta olmak üzere Türkiye'nin birçok şehrinde yaşayan Balkan göçmenleri, ailelerinin geçmişini öğrenmek ve akrabalarıyla bağlarını sürdürmek için bu ülkelere seyahat ediyor.

İşte bu nedenle Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan'a bir çağrıda bulunmak istiyorum.

Balkan ülkelerinde aile kökeni ve akrabalık bağı bulunan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarımızın, ata topraklarını ve orada yaşayan akrabalarını ziyaret etmek amacıyla yapacakları yurt dışı seyahatlerinde, takvim yılı içerisinde bir kez olmak üzere yurt dışına çıkış harcından muaf tutulmalarını sağlayacak bir düzenleme yapılmasını talep ediyorum.

Bu talebimiz bir ayrıcalık beklentisi değil, geçmişiyle bağlarını yaşatmaya çalışan milyonlarca insanımızın insani ve kültürel bir beklentisidir.

Devletimizin, vatandaşlarımızın aile geçmişini, kültürel bağlarını ve tarihî hatıralarını yaşatma çabalarına destek olmasının son derece anlamlı olacağına inanıyorum.

Sayın Cumhurbaşkanımızın bu çağrımıza duyarlılık göstereceğini ve ilgili kurumların konu üzerinde bir çalışma başlatacağını ümit ediyorum.
Çünkü ata topraklarına yapılan yolculuk, bazen bir tatilden çok daha fazlasıdır. İnsan, bazen geçmişini bulmak, bazen ailesinin izini sürmek, bazen de hiç tanımadığı dedesinin doğduğu toprağa bir kez olsun ayak basabilmek için yola çıkar.

Balkanlar uzak değil… Balkanlar bizim tarihimiz, hatıralarımız ve gönül coğrafyamızdır...

Durhan GÜLER
12.11.2026  Ayvalık

 

YORUM BIRAKIN